« استاد جلال الدین همائی»
یکی از مفاخر بزرگ علم و ادب و عرفان ایران
استاد جلال الدین همایی استادی بی نظیر ، محققی بی همتا دانشمندی پرتوان و اسلام شناسی توانا بود . استاد همایی هشتاد سال عمر خود را پیوسته صرف تعلیم و تربیت و اشاعه فرهنگ و ادب فارسی و معارف اسلامی نمود . استاد جلال الدین همایی فرزند میرزا ابوالقاسم محمد نصیر متخلص به طرب فرزند مرحوم همای شیرازی بود که در سال 1275 درگذشت . مرحوم طرب هم از افاضل ادبا و شعرا و خوشنویسان عصر خود بود و همای شیرازی جد استاد همایی بنام محمد رضا که از شیراز به اصفهان نقل مکان نمود و مدتی را در راه تحصیل علوم مختلف به نجف اشرف عزیمت نمود و نزد صاحب جواهر و سایر اساتید تحصیل کرد تا در فنون فقاهت و فلسفه و علم کلام به مقام استادی و اجتهاد رسید و بنام ملا محمد رضا همایی شهرت یافت و تخلص شعری پدر استاد همانطور که در بالا اشاره شد طرف بود . و استادی این خاندان در علم و ادب همانطور که در بالا اشاره شد طرب بود . و استادی این خاندان در علم و ادب خاصه شعر و شاعری زبانزد خاص و عام می باشد و اشعار و غزلیات و قطعات جد « همای شیرازی » و پدر « طرب اصفهانی » و خود استاد در حدی والا و بالا بی نیاز از تعریف و تمجید و ستایش است .
استاد جلال الدین همایی بطوری که در شرح حال زندگی خود نوشته علوم ابتدایی و المقدمات و صرف و نحو عربی و منطق و معانی بیان را نزد پدر خود و شیخ ابوالقاسم عراقی خوانده و سپس در دبیرستان قدسیه و بعداٌ در حوزه علمیه اصفهان ( مدرسه نیم آورد) به تحصیل علوم دینیه پرداخت ، و سیوطی و مغینی و الفیه و شرح لمعه و مطول را نزد استادانی چون : سید محمد باقر درچه ای – شیخ علی یزدی – ملا محمد کاشانی و ادبیات عرب را نزد حاج سید محمد کاظم کروندی و سایر اساتیدی چون ملا عبدالکریم گزی و فق و اصول را نزد حاج سید محمد صادق خاتون آبادی و حاج سید مهدی درچه ای آموخت و نوشته است که در فقه و اصول به جایی رسیدم که از مراجع تقلید اجازه اجتهاد دریافت کردم و در علوم عقلی استاد من شیخ محمد خراسانی معروف به حکیم بود که از شاگردان مرحوم جهانگیر خان مشکاتی بود که شرح شمسیه و اسفار ملا صدرای شیرازی و شفای ابن سینا و دو دوره فلسفه و اشراق را نزد ایشان و شیخ اسد اله حکیم خواندم .
و استادان دیگر خود را در معقول و فن نجوم و هیئت و ریاضی جدید و اسطرلاب و استخراج تقویم را حاج میرزا سید علی جناب و در طب اق شیخ محمد حکیم و حاج میرزا علی آقا و میرزا ابوالقاسم ناصر و حکمت احمد آبادی بوده اند . و هیئت مسطحه استدلالی و نجوم را نزد حاج آقا رحیم ارباب تلمذ نموده است .
توجه استاد به فرهنگ اسلامی
استاد همایی در مورد توجه خود به فرهنگ اسلامی چنین اظهار نظر نموده اند : در فرهنگ اسلامی محرک مادی و هدف دنیوی در کار نیست علم شرف ذاتی دارد و طلبه کار خود را عبادت تلقی می کند ، و خدمت دینی می داند و استاد به هیچوجه بر شاگرد تحمیل نمی شود نمره امتحان چون فرهنگ غربی معمول در کار نیست و محصل یا طلبه به هر کجا که می رسد مراتب پایین تر را خود درس می دهد یعنی هم محصل است و هم معلم و دانشجویان در سوال و جواب آزادند و از استاد واهمه ندارند وکمتر جلسه و حلقه درسی است که بدون جر و بحث به پایان نرسد و پس از درس ، طلاب خود به مباحثه می پردازند و اشکالات همدیگر را رفع می کند و نوعی ورزیدگی در نتیجه حاصل می شود و استاد همیشه دراختیار دانشجو است و او را فرزند روحانی خود می داند و همه در یک محیط بی ریا می زیسته و تقوی و توکل و ایمان همه را امیدوار و با نشاط و گرم و صمیمی می نماید.
* * * * * * * * * *
از خصوصیات تدریس و تقریر استاد همایی وسعت دامنه معلومات و اطلاعات عمیق در تمام شعب علوم و معارف اسلامی بود که دانشجویان دانش پژوه و طالب معرفت و جویای دانش و حقیقت در هر قسمت و شاخه ای که نیازمند بودند به کمک تحقیقات عمیق معانی و مفاهیم و اطلاعات ژرف استاد مشکلشان حل میشد و همواره استاد در کمال دلسوزی و مراقبت در تعلیم و تربیت و تفهیم مطالب که از مختصات شیوه آموزش ایشان بود کوشش و مجاهده داشته است .
استاد جلال الدین همایی حدود نیم قرن یعنی از 1300 شمسی به تدریس علوم و فنون مختلف علمی و دانشگاهی پرداخته و به گفته خودشان 9 نسل و 9 طبقه از تلامید و شاگردانشان از استادان دانشگاه هستند.
استاد همایی از تشویق دانشجویان علاقمند و با استعداد ذره ای فروگزاری نکرده و در ارشاد و راهنمائیهای آنان کوشا بوده است .
آثار استاد همایی همه بی نظیر و ابتکاری و عالی است که دانش پژوهان را به کار می آید . چنانکه مقدمه ایشان بر مصباح الهدایه و نصیحه الملوک و دیوانهای سروش و مختار و طرب ( پدر استاد) و التفهیم فی اوائل صناعه التنجیم گواهی بر این گفتار است و نیز خیامی نامه و دژهوش ریا و مولانا چه می گوید که تحقیق در افکار و آرائ مولی و حقیقت گجفتار مولانا جلال الدین است همه وسعت معلومات و اطلاعات عمیق استاد را در رشته های گوناگون فرهنگ اسلامی شاهدی عادل است و این خصوصیات بارز و تبحر در فقه و اصول و کلام و عرفان و علوم قرآنی و ادب و نجوم و شعر و فلسفه استادی بی مانند را نصیب عصر و زمانه ما کرده بود .
نظریات استاد همایی در هر یک از شاخه های علوم و عرفان و ادب جامع و دقیق و مبتنی بر تازه ترین پژوهشهای علمی ایشان بود و دقت و عمق ژرف اندیشی استاد مسبب کشف مطالب و نکات تازه می شد و درس استاد همیشه پر از اشارت به مباحث مختلف بود و دانشجویان هوشیار و علاقمند می توانستند از هر یک از این انتشارات و اشارات طرفی بربندند و بهره ای کامل بردارند و بحث و فحص ژرف گونه استاد ، راهگشای مشکلات و پیچیدگیهای درسی و علمی آنان بوده باشد.
استاد همایی پاسخ سئولات علمی و ادبی را خیلی صریح و واصح و بدون تکلف و تصنع می داد بطوریکه پرسش کننده را آسایش بخشیده و سرحال و با نشاط بدروس خود بپردازد .
و بایستی یادآوری نمود که اینهمه دانش و اطلاعات عمیق در کسی می تواند جمع گردد که در ایمان و تقوی و فضیلت و اخلاق نمودار مردان کامل الهی و شاخص و ممتاز بوده باشد و این ارزشها نه تنها شاگردان بلکه تمام مردم را راهنما و الگو و سرمشق می تواند باشد.
« پایان زندگی استاد »
استاد همایی در تاریخ بیست و نهم تیر ماه سال 1359 شمسی در سن هشتاد سالگی دیده از جهان فرو بست و همه دوستان و دانش پژوهان و ادب دوستان و عارفان را متاثر و متاسف ساخت رحمت خدا بر او باد . « و عبره لاولی الابصار».
« آثار و کتب و تالیفات استاد»
استاد جلال الدین همایی در طول عمر با برکت و پر افتخار علمی و ادبی خود بیش از پنجاه اثر چاپ شده و نشده ارزنده داردکه هر یک می تواند به تنهایی نمونه شایسته ای برای نشان دادن مقام علمی این علامه بزرگ بوده باشد و این آثار زیر آثار چاپ شده آن استاد بزرگ می باشد .
1- مولانا چه می گوید 2- طلبه عطار و نسیم گلستان 3- سیر مثنوی مولوی (داستان قلعه ذات الصور)4- مقام حافظ 5- دیوان طرب 6- مختاری نامه 7- تصحیح دیوان حکیم مختاری غزنوی 8- غزالی نامه 9- صناعات ادبی دانشگاهی 10- طربخانه ( درباره رباعیات خیام ) 11- رساله اصفهانی پاسدار 12- برگزیده دیوان سه شاعر اصفهانی ( طرب – سها – عنقا) 13- شرح احوال سروش اصفهانی 14- صناعات ادبی ( دبیرستانی ) 15- صرف و نحو و قرائت عربی (3 جلد) 16- رساله تحقیقی در احوالات مولانا 17- منتخب اشعار خود استاد 18- دوره کتاب درسی فارسی – دستور و تاریخ ادبیات 19- دستور کلاسهای 5 و 6 ابتدایی 20- رساله تحقیقی درباره دستور زبان فارسی 21- تحقیق در احوال خواند میر مولف حبیب السیر و میرخواند صاحب روضه الصفا22- سه جلد کتاب فارسی دبیرستانی 23- معیار العقول 24- رساله شعوبیدی 25- دستور زبان فارسی دوره ابتدایی 26- مثنوی ولذنامه 27- تاریخ ادبیات ایران 28- التفهیم ابوریحان بیرونی 29- منتخب اخلاق ناصری 30- مقدمه اخلاق ناصری 31- مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه عزیز الدین محمود کاشانی 32- نصیحه الملوک امام محمد غزالی 33- کنوز المغربین در علوم غریبه منسوب به حکیم ابو علی سینا 34- رساله ای در شرح شعرای اصفهان قرن 13 و 14.
نمونه اشعار استاد جلال الدین همایی
در پایان عمر ( چند روز قبل از مرگ خرداد 1359)
آخرین شعر و اثر استاد همایی
پایان شب سخن سرایی می گفت و ز سوز دل همایی
مرگ آخته تیغ بر گلویم من مست هوا و آرزویم
آزرده تنی فسرده جانی در پوست کشیده استخوانی
نه طاقت رفتن و نه خفتن نه حال شنیدن و نه گفتن
فریاد کزین رباط کهگل جان می کنم و نمی کنم دل
مانده است دمی و آرزوساز من وعده سال میدهم باز
در سینه به تنگ گشته انفاس از فربهی ام نشانه آماس
جز وهم محال پرورم نیست می میرم و مرگ باورم نیس
قطعه شعری دیگر در سالهای آخر عمر :
دور پیری رسیده است و مرا سستی طبع و ضعف حال بود
قامتم تیر بود و گشت کمان تیر را در کمان زوال بود
رفته ام پای خسته تا لب گور باز برگستنم زوال بود
شاخص عمرها بوقت زوال سایه عمر لایزال بود
چشم امید من بهر دو سرای به خدای و نبی و آل بود
|